logo

1900-00-00 Het dak op van de Veluwse boerderij

Geschreven door Tjada Amsterdam

 

Het HemeltjenOp boerderijen die een (min of meer) museale functie vervullen tref je op de nokeinde van een rieten dak nog het tuiltje aan.
De nok van het dak werd vroeger afgewerkt met een bundel riet die als een dikke rand over het hoogste punt lag. Aan de uiteinden werd de bundel parmantig omhoog gezet, samen met het puntje riet van het wolfseind (de voor- en achterkant van het dak). De tuiltjes en de rieten nokafwerking zijn erg weersgevoelig en moeten relatief vaak worden vervangen. Ze zijn daarom vrijwel verdwenen en hebben plaats gemaakt voor nokvorsten, de halfronde pannen.
Maar hier en daar zie je het tuiltje nog. De Stichting Behoud (officieel de stichting tot behoud van historische of kunstzinnige objecten in de gemeente Epe) houdt ze in ere op haar boerderijtjes Hans en Grietje aan de Wachtelenbergweg en 't Hemeltjen aan de Vlijtweg, beide in Epe. Ook museumboerderij Hagedoorns Plaatse in Zuuk heeft tuiltjes.
Later werden complete rietdaken vervangen door duurzame pannen, maar dat kon alleen als het de eigenaar voor de wind ging. Dakpannen waren een dure dakbedekkers, puur luxe eigenlijk als je je een pannendak kon veroorloven. Een tussenoplossing was een dak van half riet, half pannen. De pannen lagen dan op het onderste deel van het dak. Daar bleef het riet het langs nat, rotte dus het eerst en ging dan lekken, juist boven de plek waar op de deel het vee stond. Met een half pannendak hield je je vee beter droog.

Een heel eigen trekje van de boerderijen op de noordoost-Veluwe is de plek van de schoorsteen. Vrijwel overal elders staat de schoorsteen op de nok van het dak. De stookplaats werd nu eenmaal meestal geplaatst midden tegen de muur tussen woon- en bedrijfsgedeelte.
Maar op de noordoostelijke Veluwe kozen de bewoners voor een andere plek: tegen een de zijmuren van de woonkeuken. Voordeel daarvan was dat ook het zijkamertje meeprofiteerde van de warmte. Er kon zelfs in het zijkamertje ook een schouw worden gebouwd. De zijkamer werd gebruikt voor nevenwerkzaamheden, als onderkomen voor inwonende ouders maar ook wel als de nette 'zondagse' kamer.